ਪ੍ਰਤੀਕ ਫੋਟੋ / AI

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਯਾਦ ਮੈਨੂੰ ਸੜੀ ਹੋਈ ਕੌਫ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਰਸੋਈਘਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਢੱਕਣ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੱਪ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਿੱਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਈ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਫ਼ੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਪਈ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੌੜੀ, ਸੜੀ ਹੋਈ ਮਹਿਕ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਵੇਰਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

 

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਹਿਕਰਮੀ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਿਹਾ-ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮਝ ਹੀ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

 

ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਸੀ, ਕੁਝ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤਜਰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੌਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਮੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ।

 

ਮੈਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਤਜਰਬੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਾਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਮੰਗਵਾਉਣਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

 

ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ। ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਨਾ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ।

 

ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜੇ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਜ਼ੇ, ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ, ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਿਆ।

 

ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਯਾਦ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੀਨ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ, ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਓਵਾ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸੀ, ਸਾਡੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਸੀ- ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਫ਼ਤ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀਆਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘੀਆਂ।

 

ਸ਼ਨੀਵਾਰ-ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਮੋੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਸਿਖਾਈ ਸੀ।

 

ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਪਹੁੰਚ।

 

ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸੀ-ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਯਕੀਨ।

 

ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਮੌਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨ, ਪਰ ਦਬਾਅ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸੀ। ਹਰ ਤਿਮਾਹੀ ਨਵੇਂ ਵਿਕਰੀ ਟੀਚੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਮੀਦਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਕਸਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੋ ਟੀਚੇ ਨਾ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੀਅਰ ਹੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦਾ ਸੀ।

 

ਫਿਰ 2007-08 ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਢਹਿ ਗਏ। ਬੈਂਕ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਫੰਡ ਸੁੰਗੜ ਗਏ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਜਰਬਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਲੋਕ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਨਵਾਂ ਐਲਾਨ ਅਟਕਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਗਲਾ ਨੰਬਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿਹੜਾ ਵਿਭਾਗ ਬੰਦ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਛਾਂਟੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ।

 

ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਿਮਾਹੀ ਸਮੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਟੀਚੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਵ੍ਹੀਲ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਜੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਜੋਖ਼ਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਗੱਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ, ਬੇਨੀਂਦ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ।

 

ਉੱਦਮੀ ਬਣਨਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਜੋਖ਼ਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਸਨ।

 

ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਆਏ, ਜਦੋਂ ਗਾਹਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੀ ਨਿਯਮਤ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣਾ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।

 

ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ।

 

ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਦਾਅ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ।

 

ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਡਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਡਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਦਮੀ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਆਗੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅਧਿਆਪਨ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਕਸ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ- ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ।

 

ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਦੀਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਦੀ ਸੀ। ਖਿੜਕੀ 'ਤੇ ਕੁਝ ਦੀਵੇ ਜਗਮਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਿਠਾਈਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

 

ਪਰ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਆਂਢੀ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ, ਚਾਰ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਲਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਬੀਕਿਊ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਬਿਨਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

 

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਯਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਚ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਤੋਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਦੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 

ਸੰਭਾਵਨਾ।

 

ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਪਛਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 

 

ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਕਈ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਹੋਰ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਿੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।

 

ਪਰ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੱਗਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਸਤਿਕਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ- ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ- ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।

 

ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੋਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਧਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

 

ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਮੀਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰੇ।

 

ਹੁਣ, ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੈ।

 

ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇਗੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ- ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ, ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ- ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ- ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਣ।

 

ਸੜੀ ਹੋਈ ਕੌਫ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀ ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਸਵੇਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸੰਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਆਸਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਥਾਂ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਥਾਂ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ।

 

ਲੇਖਕ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਸਥਿਤ ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੀਅਨ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।