ਪ੍ਰਤੀਕ ਤਸਵੀਰ / Pexels

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਦੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਖੋਹ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਿਸਤਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੀ ਕਰਦੇ।

 

ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਵਾਨੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ “ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ” ਹੀ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ।

 

ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਸੀ।

 

ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਕੜ ਅਜ਼ਮਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ, “ਦਾਰਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਖਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋ,” ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੰਦੇ।

 

ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮਿਠਾਈ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਮਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਪ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਦੋ ਘਰੇਲੂ ਬਿਸਕੁਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੇਬ ਜਾਂ ਸੰਤਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

 

ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਪਾਠ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਵੇਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਅਧਰੰਗ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਾਬੰਦ ਸਨ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਉੱਠਦੇ, ਕੰਧ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵਾਸ਼ਰੂਮ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਫ਼ਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਿਸ਼ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

 

ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹੁਣ ਜੇ ਜੁੱਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?” ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ, “ਫ਼ਰਕ ਬਹੁਤ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜੁੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ।”

 

ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਫਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਟਹਿਲਦੇ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ।

 

ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਚਾਲੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀ ਰੇਡੀਓ ਟਿੱਪਣੀ ਸੁਣਨ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ- ਚਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ, ਇੱਕ ਕਟੋਰੀ ਦਾਲ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਸਬਜ਼ੀ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲੈਂਦੇ।

 

ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ "ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ" ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਤੋਂ ਸਵਾ ਘੰਟਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮ ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਘਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਫੜਦੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਇੱਕ ਉਂਗਲੀ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਈਏ।

 

ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਅੱਠ ਜਾਂ ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਤੱਕ ਆਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੜੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਸੀ।

 

ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ "ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ" ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਨਾੜੀ ਫਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।

 

ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਗਿਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

 

ਸੰਨ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਜਤਨ ਕੀਤੇ।

 

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਲੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਭਰਾ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣੇ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਪਈ।

 

ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਛੁੱਟੀ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਅਸੀਂ ਨੇੜਲੇ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬੱਸ ਫੜਦੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ-3 ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਕੋਲਾ ਡਿਪੂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ।

 

ਇੰਨੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਅਤੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਮਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਰਕਤ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ "ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ" ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨਿਯਮਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।

 

ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

 

ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਸੀ, ਉਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੁਆਂਢੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ "ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ" ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਘਰ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

 

ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

 

ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਂ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਧੁੰਦਲੇ ਪੈ ਗਏ।

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦਰਅਸਲ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਬਲ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

 

ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜਿਆਂ ਬਵੰਜਾ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੂਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ “ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੋ” ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਹਿੰਮਤ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਨ।

 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 

ਦਾਰਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋ।