ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
હકનું પાણી: ભારતના અધિકારના જળનો ઉપયોગ
દાયકાઓ સુધી ભારતે ધીરજ અને સંયમ દાખવ્યો, ભલે તેના પોતાના વિકાસની કિંમત ચૂકવવી પડી હોય. હવે તે સમય બદલાઈ રહ્યો છે અને ભારત સંતુલિત તથા સ્પષ્ટ અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે.
-
1782424848.png)
અતુલ જૈન - Fri, 26, Jun 2026
- 04:27 EDT
- 28
સિંધુ નદી / Courtesy Photo
ભારતના વડાપ્રધાન દ્વારા ગયા વર્ષે સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનમાં આપવામાં આવેલું નિવેદન કે "હકનું પાણી હવે ભારતીય ખેડૂતોના કામ આવશે" એ સિંધુ જળ વ્યવસ્થાપન અંગે ભારતની નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન દર્શાવે છે.
આ કોઈ નવી દિશા નથી, પરંતુ વર્ષોથી ચાલતી આવી રહેલી અસમાનતા અને અતિશય સંયમમાં સુધારો કરવાનો પ્રયાસ છે. તેનો અર્થ એ છે કે ભારત હવે પોતાના હક્કના પાણીનો પૂરતો ઉપયોગ કરશે અને પોતાના ખેડૂતો પાણીની અછત ભોગવે ત્યારે કિંમતી જળ વ્યર્થ વહેવા નહીં દે.
1960માં જ્યારે સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) પર હસ્તાક્ષર થયા હતા, ત્યારે ઉપરવાસ દેશ હોવા છતાં ભારતે વિશાળ ઉદારતા દાખવી હતી. ભારતે સમગ્ર સિંધુ જળપ્રણાલીના માત્ર 20 ટકા પાણીના ઉપયોગ સુધી પોતાને મર્યાદિત રાખ્યું હતું, જ્યારે લગભગ 80 ટકા પાણી પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યું હતું.
તે સમયે અપેક્ષા હતી કે ભારતની આ ઉદારતાનો જવાબ જવાબદારી અને સહકારની ભાવનાથી મળશે. પરંતુ વર્ષો દરમિયાન આવી ભાવના જોવા મળી નહીં.
વડાપ્રધાનનું નિવેદન પાકિસ્તાનમાંથી થતા સતત સરહદપાર આતંકવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં પણ જોવું જોઈએ. પુલવામા આતંકી હુમલો અને પહેલગામ સહિત કાશ્મીરના અન્ય હુમલાઓ એ વિશ્વાસના આધારને ગંભીર રીતે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. "લોહી અને પાણી સાથે વહેતા નથી" જેવી વાત હવે માત્ર રાજકીય સૂત્ર નથી રહી, પરંતુ વાસ્તવિકતા બની ગઈ છે.
સંધિમાં રહેલી કેટલીક અસમાનતાઓ પણ સમય જતાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ છે. ભારતના હિસ્સાના પાણીના ઉપયોગ પર અનેક મર્યાદાઓ લાદવામાં આવી હતી, જ્યારે પાકિસ્તાન પર તેના પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતા કે જરૂરિયાત અંગે કોઈ સમાન જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી નહોતી.
પાકિસ્તાનમાં સિંચાઈ પ્રણાલીની અક્ષમતા, પાણીનો મોટો બગાડ, પૂરતી સંગ્રહ ક્ષમતાનો અભાવ અને નબળા જળ વ્યવસ્થાપનના કારણે અંદાજે 47 MAF પાણીનું નુકસાન થાય છે. ઉપરાંત, દર વર્ષે લગભગ 35 MAF પાણી ઉપયોગ કર્યા વિના અરબી સમુદ્રમાં વહી જાય છે.
બીજી તરફ, ભારતે આ સંયમની કિંમત ચૂકવી છે. રાજસ્થાન અને હરિયાણા જેવા પાણીની તંગી ધરાવતા વિસ્તારોમાં કૃષિ વિકાસની મોટી સંભાવનાઓ હોવા છતાં પાણીના અભાવે તેનો પૂરતો લાભ મળી શક્યો નથી.
"હકનું પાણી"નો અર્થ કોઈને પાણીથી વંચિત કરવો નથી, પરંતુ ભારતના હિસ્સાના પાણીનો યોગ્ય અને સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો છે. ભારત હવે સિંચાઈ, જલવિદ્યુત ઉત્પાદન અને વિકાસ માટે સિંધુ જળપ્રણાલીના દરેક ટીપાનો ઉપયોગ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
પશ્ચિમ નદીઓ પર આવેલા બગલીહાર અને સલાલ પ્રોજેક્ટ્સ આ પડકારનું બીજું ઉદાહરણ છે. વર્ષો દરમિયાન ગાદ ભરાવાને કારણે તેમની કાર્યક્ષમતા અને સંગ્રહ ક્ષમતા ઘટી ગઈ છે.
ડેમોની સલામતી અને કાર્યક્ષમતા જાળવવા માટે જરૂરી ગાદ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા લાંબા સમય સુધી પાકિસ્તાનના વાંધા અને પ્રક્રિયાત્મક અવરોધોના કારણે અટકતી રહી. બાદમાં ગાદ દૂર કરવાની જરૂરિયાતે બતાવ્યું કે આવા વિલંબ કેટલા ખર્ચાળ સાબિત થાય છે.
આગામી સમયમાં ભારત આધુનિક તકનીકી ઉકેલો અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓને પ્રાથમિકતા આપશે અને રાજકીય પ્રેરિત વિરોધોથી પ્રભાવિત થયા વગર જળ માળખાકીય વિકાસ આગળ વધારશે.
ભારતનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે:
* પાણીની તંગી ધરાવતા વિસ્તારોમાં પોતાના હક્કના દરેક ટીપાનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
* એકતરફી બગાડ અને અકાર્યક્ષમતાને હવે સ્વીકારવામાં નહીં આવે.
* જળ માળખાકીય વિકાસ અને જાળવણી માટે ભારત પોતાની તકનીકી સ્વાયત્તતા જાળવશે.
* આધુનિક વિજ્ઞાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓના આધારે નિર્ણયો લેવામાં આવશે.
આ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સિદ્ધાંતોનો અસ્વીકાર નથી, પરંતુ બદલાયેલા સંજોગોમાં જરૂરી પુનઃસંતુલન છે. જ્યારે આતંકવાદ, શત્રુતા, ગેરમાહિતી અને વિશ્વાસભંગ સંધિના મૂળ આધારને નબળા પાડે છે, ત્યારે નીતિમાં ફેરફાર અનિવાર્ય બની જાય છે.
દાયકાઓ સુધી ભારતે ધીરજ રાખી અને પોતાના વિકાસના હિતોને પાછળ રાખ્યા. હવે તે સમય બદલાઈ રહ્યો છે.
"હકનું પાણી" એ ભારતના પાણીનો લાભ ભારતના લોકો, ખેડૂતો અને ભવિષ્યને મળે તેની પ્રતિબદ્ધતા છે. કેટલાક લોકો તેને ખોટી રીતે ધમકી તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે, પરંતુ હકીકતમાં તે બદલાયેલા સમયની જરૂરિયાત મુજબનું એક યોગ્ય અને જરૂરી સુધારાત્મક પગલું છે.
લેખક ભારતના કેન્દ્રીય જળ આયોગ (Central Water Commission) ના પૂર્વ અધ્યક્ષ છે.
આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો લેખકના વ્યક્તિગત છે અને તે New India Abroad ની સત્તાવાર નીતિ અથવા અભિપ્રાયને પ્રતિબિંબિત કરતા નથી.
ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"
Leave A Comment
Related
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
E Paper
Video
Comments
Start the conversation
Become a member of New India Abroad to start commenting.
Sign Up Now
Already have an account? Login