પ્રતીકાત્મક તસ્વીર / AI Generated

ભારત સરકાર દ્વારા દેશ સામે એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્ય મૂકવામાં આવ્યું છે કે ભારત 2047 સુધીમાં, એટલે કે આઝાદીના 100 વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે, વિકસિત ભારત બને. આ લક્ષ્ય નક્કી કરવું પ્રશંસનીય છે. સામાન્ય રીતે ‘વિકસિત ભારત’નો અર્થ એક વિકસિત દેશ એવો થાય છે, પરંતુ જાહેર નીતિના દૃષ્ટિકોણથી આ સંકલ્પનાને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જરૂરી છે. આ લેખમાં તેનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

10 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થા

ભારત વિશ્વમાં કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP)ની દૃષ્ટિએ ચોથું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બન્યું છે, તે ગૌરવની વાત છે. જોકે, લગભગ 1.5 અબજની વસ્તી ધરાવતા દેશ માટે ભારતનો વર્તમાન આશરે 4.5 ટ્રિલિયન ડોલરનો GDP હજુ પણ અપેક્ષા કરતાં ઓછો છે.

જો ભારતે સાચા અર્થમાં ‘વિકસિત’ રાષ્ટ્ર બનવું હોય, તો GDP નોંધપાત્ર રીતે વધારીને ઓછામાં ઓછો 10 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચાડવો પડશે. આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવું સંપૂર્ણપણે શક્ય છે, જો આપણે બે મહત્વપૂર્ણ બાબતો પર ધ્યાન આપીએ.

પ્રથમ, ભારતના GDPમાં વિદેશી વેપારનો હિસ્સો આશરે 40 ટકા છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો બમણો કરવો પડશે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક નિકાસમાં ભારતનો હિસ્સો હાલમાં આશરે 2 ટકા છે, જેને વધારીને 10 ટકા સુધી લઈ જવો જોઈએ.

બીજું, ભારતને મળતું વિદેશી સીધું રોકાણ (FDI), જે તાજેતરના વર્ષમાં 100 અબજ ડોલરથી થોડું ઓછું રહ્યું છે, તેમાં પણ અનેક ગણો વધારો કરવો પડશે.

આ બંને લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે ભારત સરકારે જમીન, શ્રમ, વીજળી, કૃષિ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નિયમન સંબંધિત અવરોધો જેવા ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક આર્થિક સુધારા કરવા પડશે.

સમાવેશી આર્થિક વિકાસ

GDPમાં ઝડપી વૃદ્ધિ જરૂરી છે, પરંતુ માત્ર GDPમાં વધારો પૂરતો નથી. આર્થિક વિકાસ સમાવેશી હોવો જોઈએ. તેનો અર્થ એ છે કે વિકાસનો લાભ સમાજના સૌથી પછાત અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો સુધી પણ પહોંચવો જોઈએ.

સરકારે પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ યોજના જેવી મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓ શરૂ કરી છે. પરંતુ તેનાથી આગળ વધીને યુવાનો માટે રોજગારીનું સર્જન કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંને માટે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બનવું જોઈએ.

સરકાર અથવા માત્ર સંગઠિત ક્ષેત્ર દેશની જરૂરી તમામ નોકરીઓનું સર્જન કરી શકે તેમ નથી. તેથી એવું વાતાવરણ અને ઇકોસિસ્ટમ ઊભું કરવું અત્યંત જરૂરી છે, જેમાં યુવાનો માત્ર નોકરી શોધનારા ન રહે, પરંતુ ઉદ્યોગસાહસિક બનીને પોતે રોજગાર ઊભો કરે અને અન્ય લોકોને પણ રોજગારી આપે.

હાલના આર્થિક અસમાનતાના સ્તરો લાંબા ગાળે ટકાઉ નથી. તેથી સમાજને વધુ સમાન અને સર્વસમાવેશી બનાવવાના પ્રયાસો જરૂરી છે.

કૌશલ્ય વિકાસ

આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા મોટા પ્રમાણમાં ગોખણપટ્ટી આધારિત શિક્ષણ પર નિર્ભર છે. પરિણામે દર વર્ષે હજારો સ્નાતકો તૈયાર થાય છે, પરંતુ તેઓ તરત જ રોજગાર માટે જરૂરી કુશળતા ધરાવતા નથી.

આ સંદર્ભમાં સ્નાતકો માટે કૌશલ્ય વિકાસ અને પુનઃકૌશલ્ય વિકાસ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

વ્યાવસાયિક તાલીમ, ઉદ્યોગ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગ તથા આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) સહિત ટેક્નોલોજી આધારિત કૌશલ્યોનું શિક્ષણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે મિશન મોડમાં અમલમાં મૂકવું જરૂરી છે.

જાહેર અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રે શિક્ષણ પાછળનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધારવો પડશે, ખાસ કરીને એવા રાજ્યોમાં જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં પાછળ છે.

સાથે સાથે સંબંધિત તમામ સંસ્થાઓમાં સંશોધન અને વિકાસ (R&D)ને પણ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે.

લગભગ 1.5 અબજની વસ્તી ભારત માટે ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ એટલે કે વસ્તી આધારિત આર્થિક તક બની શકે છે. પરંતુ તે ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે દેશની વસ્તી જ્ઞાન આધારિત અર્થવ્યવસ્થાના પડકારોનો સામનો કરવા માટે પૂરતી કુશળ હોય.

આરોગ્ય

ડિજિટલાઇઝેશન અને આરોગ્ય સુવિધાઓના વિસ્તરણને કારણે ભારતની આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં મોટા પાયે પરિવર્તન થઈ રહ્યું છે. જોકે, વધતા તબીબી ખર્ચ અને લાંબા ગાળાની બીમારીઓના વધતા બોજને કારણે હજુ પણ અનેક પડકારો છે.

સરકારે આયુષ્માન ભારત અને આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર જેવી મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓ દ્વારા દેશમાં આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ વધારવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કર્યા છે.

2014થી ભારતમાં મેડિકલ કોલેજોની બેઠકો બમણાથી વધુ થઈ છે. તેનો હેતુ ડૉક્ટરો અને દર્દીઓ વચ્ચેના અંતરને ઘટાડવાનો છે. ભારતને મેડિકલ ટૂરિઝમ માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવા માટે પણ સફળ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે.

આ બધું હોવા છતાં ગંભીર પડકારો હજુ પણ યથાવત છે. આરોગ્ય ક્ષેત્રે જાહેર ખર્ચ હજુ પણ જરૂરી સ્તર કરતાં ઓછો છે. ભારતને હૃદયરોગ અને ડાયાબિટીસના વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનવાનું જોખમ પણ છે.

તેથી ભારતે જાહેર આરોગ્ય માળખામાં પરિવર્તનની પ્રક્રિયા સતત આગળ વધારવી પડશે, જેથી દેશની વિશાળ વસ્તીને સરળતાથી ઉપલબ્ધ, સસ્તી અને ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સેવાઓ મળી શકે.

નેશનલ હેલ્થ મિશન આ દિશામાં પ્રશંસનીય કામગીરી કરી રહ્યું છે. તેને વધુ મજબૂત અને સુવ્યવસ્થિત કરવાની જરૂર છે.

ટકાઉ વિકાસ

ભારતે વિકાસ માટે ઔદ્યોગિક દેશોએ અપનાવેલા ઊંચા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળા માર્ગનું અનુકરણ ન કરવું જોઈએ. ચીનના વિકાસના મોડેલથી પણ અલગ માર્ગ અપનાવવો જોઈએ, કારણ કે આજે પણ ચીન વિશ્વના બાકીના તમામ દેશો કરતાં વધુ કોલસો બાળે છે.

આજે ભારત એકમાત્ર એવી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, જે ટકાઉ વિકાસના આધારે ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળા માર્ગે આગળ વધીને ઉચ્ચ આવક ધરાવતું અર્થતંત્ર બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ભારતે આ માર્ગ માત્ર વિશ્વની અપેક્ષાઓને કારણે જ નહીં, પરંતુ દેશના નાગરિકોના અધિકાર તરીકે પણ અપનાવવો જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત બનવા માટે યોગ્ય સ્થિતિમાં છે. પરંતુ આ રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે દેશે મિશન મોડમાં કામ કરવું પડશે. સમગ્ર સરકારના સંકલિત અભિગમ સાથે કામ કરીને આ રાષ્ટ્રીય પ્રયાસમાં કોઈ કસર બાકી ન રહે તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.

કોઈપણ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો આગામી 20 વર્ષ ભારતના ઇતિહાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમયગાળો સાબિત થશે.

(આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો અને મંતવ્યો લેખકના પોતાના છે અને તે ન્યૂ ઇન્ડિયા અબ્રોડની સત્તાવાર નીતિ અથવા સ્થિતિને આવશ્યકપણે પ્રતિબિંબિત કરતા નથી.)

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"