પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી 27 જાન્યુઆરી, 2026, મંગળવારના રોજ નવી દિલ્હીમાં હૈદરાબાદ હાઉસ ખાતે યુરોપિયન કાઉન્સિલના પ્રમુખ એન્ટોનિયો લુઇસ સાન્તોસ દા કોસ્ટા અને યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન સાથે હાથ મિલાવે છે. / IANS/PMO

ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (ઈયુ) મળીને વિશ્વના ૨૫ ટકા જીડીપી અને ૩૩ ટકા વૈશ્વિક વેપારને આવરી લે છે. ઈયુ સાથે ભારતનો વેપાર ૧૨૦ અબજ યુરો (લગભગ ૧૩૦ અબજ ડોલરથી વધુ)નો છે, જ્યારે અમેરિકા સાથેનો વેપાર ૪૫ અબજ ડોલરનો છે. તેમ છતાં વોશિંગ્ટને ભારત-ઈયુ વચ્ચેની આ મુક્ત વેપાર સમજૂતી (એફટીએ) પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

અમેરિકાના પ્રભાવશાળી સેનેટરો, ઉચ્ચ વહીવટી અધિકારીઓ અને નીતિ નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે ભારત અને ઈયુ વચ્ચેની આ એફટીએથી અમેરિકા હાંસિયામાં ધકેલાઈ શકે છે. તેઓને આશંકા છે કે આ સમજૂતીથી નવી દિલ્હી અને બ્રસેલ્સ વૈશ્વિક વેપાર તેમજ વ્યૂહાત્મક ગઠબંધનોને નવું સ્વરૂપ આપશે.

સેનેટર માર્ક કેલીએ કહ્યું કે આ સમજૂતી વોશિંગ્ટનના વેપારી દૃષ્ટિકોણ અંગે અમેરિકાના સહયોગીઓમાં વધતી નિરાશાને દર્શાવે છે. એરિઝોનાના ડેમોક્રેટ સેનેટરે એક્સ પર પોસ્ટ કરીને જણાવ્યું, "યુરોપિયન યુનિયને ભારત સાથે વેપાર અને સુરક્ષા સમજૂતી કરી છે. કેનેડા અને બ્રિટન ચીન સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે. આ બધું એટલા માટે થઈ રહ્યું છે કારણ કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમારા સહયોગીઓને નારાજ કરી દીધા છે."

તેમણે ચેતવણી આપી કે આવા પગલાંથી અમેરિકા પર ખરાબ અસર પડશે. "અમારા સહયોગીઓ અન્ય દેશો સાથે જે સમજૂતીઓ કરી રહ્યા છે, તેની અસર અમારા પર પણ પડી રહી છે અને આ સારું નથી."

ભારત-યુરોપિયન યુનિયન સમજૂતીની જાહેરાત આ અઠવાડિયે નવી દિલ્હીમાં કરવામાં આવી હતી. બંને પક્ષોના નેતાઓએ તેને ભારતના ઇતિહાસની સૌથી મોટી વેપાર સમજૂતી ગણાવી છે. યુરોપિયન કમિશનના અધ્યક્ષ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયને તેને "બધી સમજૂતીઓની જનની" કહ્યું છે.

તેમણે કહ્યું કે આ સમજૂતીથી ૨ અબજ લોકોનું મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર બનશે, જેનાથી બંને પક્ષોને લાભ થશે. આ સમજૂતી વૈશ્વિક વેપાર તણાવ અને ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતાના સમયમાં વિશ્વની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓને જોડે છે.

ટ્રમ્પ વહીવટના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ પણ યુરોપના આ પગલાં પર નિરાશા વ્યક્ત કરી છે. વित्तમંત્રી સ્કોટ બેસેન્ટે ટેરિફ મુદ્દે વોશિંગ્ટન સાથે સહમતિ ન આપવા બદલ યુરોપિયન યુનિયનની ટીકા કરી છે.

બેસેન્ટે સીએનબીસીને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં કહ્યું, "તેઓએ જે તેમના માટે સૌથી સારું હોય તે કરવું જોઈએ, પરંતુ હું તમને કહું છું કે યુરોપિયન લોકો મને ખૂબ નિરાશાજનક લાગે છે." તેમણે ઉમેર્યું કે "તેઓ ઉચ્ચ ટેરિફમાં અમારી સાથે જોડાવા તૈયાર ન હતા અને ખબર પડી કે તેઓ આ વેપાર સમજૂતી કરવા માંગે છે."

વોશિંગ્ટનમાં નીતિ નિષ્ણાતોએ કહ્યું કે આ સમજૂતી અમેરિકી વેપાર વ્યૂહરચના માટે ચેતવણીરૂપ છે. ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી એન્ડ ઇનોવેશન ફાઉન્ડેશન (આઈટીઆઈએફ)એ કહ્યું કે આ સમજૂતી દર્શાવે છે કે અન્ય મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓ આગળ વધી રહી છે, જ્યારે અમેરિકા પાછળ રહી ગયું છે.

આઈટીઆઈએફમાં વેપાર, બૌદ્ધિક સંપદા અને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી ગવર્નન્સના એસોસિયેટ ડિરેક્ટર રોડ્રિગો બાલ્બોટિને કહ્યું, "યુરોપિયન યુનિયન અને ભારતની મુક્ત વેપાર સમજૂતીથી વોશિંગ્ટનને સબક મળવો જોઈએ." તેમણે કહ્યું કે અન્ય દેશો ટેરિફમાં કાપ મૂકીને અને નવા વેપાર નિયમો લાગુ કરી રહ્યા છે, તેમ છતાં અમેરિકા કિનારે રહી ગયું છે.

બાલ્બોટિને કહ્યું કે આ સમજૂતીમાં કેટલીક કમીઓ છે. તેમણે જણાવ્યું કે "ઘણા યુરોપિયન ડિજિટલ નિયમો, ખાસ કરીને ડિજિટલ માર્કેટ એક્ટ, બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ સાથે ભેદભાવ કરે છે." તેમણે ઉમેર્યું કે બૌદ્ધિક સંપદા સંરક્ષણ અને અમલીકરણમાં ભારત હજુ વિશ્વની સૌથી પડકારજનક મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. તેમણે કહ્યું કે આ સમજૂતીથી વોશિંગ્ટનને અપ્રત્યક્ષ લાભ થઈ શકે છે.

ટ્રમ્પ વહીવટ દ્વારા નવી વેપાર સમજૂતીઓની શોધ વચ્ચે બાલ્બોટિને કહ્યું, "જો આ સમજૂતી સીમામાંની અવરોધો ઘટાડવામાં મદદ કરે તો અંતે તેનાથી અમેરિકાને લાભ થઈ શકે છે."

આઈટીઆઈએફે ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેના ગાઢ આર્થિક સંબંધોનું સ્વાગત કર્યું છે. બાલ્બોટિને કહ્યું, "વધતા સંરક્ષણવાદથી ચિહ્નિત બદલાતી વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થામાં, આઈટીઆઈએફ બે મોટા લોકશાહી દેશો વચ્ચેની મુક્ત વેપાર સમજૂતીનું સ્વાગત કરે છે."

તેમણે ભાર મૂક્યો કે આ સદીનો સૌથી મોટો પડકાર ચીનનો વેપારવાદ છે. બીજી તરફ, અન્ય વેપાર નિષ્ણાતોએ સમજૂતીના અસરનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સાવધાની રાખવાની સલાહ આપી છે. અમેરિકાના પૂર્વ વેપાર અધિકારી માર્ક લિન્સ્કોટે સમજૂતીને મોટી રાજનૈતિક સફળતા ગણાવી, પરંતુ અતિશયોક્તિ સામે ચેતવણી આપી છે.

અટલાન્ટિક કાઉન્સિલ માટે લખતા લિન્સ્કોટે કહ્યું, "આમાં કોઈ શંકા નથી કે ભારત-ઈયુ મુક્ત વેપાર સમજૂતી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. તેનાથી વૈશ્વિક વેપાર કે આર્થિક વિકાસમાં કોઈ મોટો ફેરફાર આવવાની સંભાવના ઓછી છે."

લિન્સ્કોટે કહ્યું કે તબક્કાવાર શુલ્ક કાપ અને નિયમનકારી નિશ્ચિતતાથી ઘણા લાભ ધીમે ધીમે સામે આવશે. તેમણે જણાવ્યું કે કૃષિ, બૌદ્ધિક સંપદા અધિકાર અને યુરોપિયન યુનિયનના કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓને પછીની વાટાઘાટો માટે મુલતવી રાખવામાં આવ્યા છે.

તેમણે ઉમેર્યું કે આ સમજૂતી માટે હજુ ઘરેલુ મંજૂરીની જરૂર છે, જેમાં યુરોપિયન યુનિયનના સભ્ય દેશો અને યુરોપિયન પાર્લામેન્ટની સંમતિનો સમાવેશ થાય છે.

વોશિંગ્ટનના દૃષ્ટિકોણથી લિન્સ્કોટે કહ્યું કે આ સમજૂતીથી અમેરિકી વેપાર સંબંધોને નુકસાન ન પહોંચવું જોઈએ.

તેમણે લખ્યું, "આવું કોઈ કારણ નથી કે જેનાથી આ સમજૂતી યુરોપિયન યુનિયન કે ભારત સાથે અમેરિકાના વેપાર સંબંધોને નબળા પાડે." તેમણે કહ્યું કે તેનાથી અમેરિકા-ભારત વેપાર સમજૂતી તરફની ગતિ પણ મળી શકે છે.

ભારત અને યુરોપિયન યુનિયને વેપાર સમજૂતી પર વાટાઘાટ શરૂ કરવાનો પ્રથમ પ્રયાસ ૨૦૦૭માં કર્યો હતો. શુલ્ક, બજાર પહોંચ અને નિયમો અંગે વાટાઘાટો ઘણા વર્ષો સુધી ઠપ રહી હતી. વાટાઘાટો ૨૦૨૧માં ફરી શરૂ થઈ હતી. સમજૂતીની સંપૂર્ણ અસર સામે આવવામાં સમય લાગશે. જોકે, વોશિંગ્ટન તરફથી આવતી પ્રતિક્રિયાઓથી અંદાજ લગાવી શકાય છે કે જેમ જેમ મુક્ત વેપારના ભાગીદાર આગળ વધશે, તેમ અમેરિકાને પોતાની વેપાર વ્યૂહરચના પર પુનર્વિચાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.