ਪ੍ਰਤੀਕ ਤਸਵੀਰ / bhagat Dhanna ji

ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਛਲ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚਾ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਹੀ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਵਾਰਨ ਲਈ ਬਹੁੜਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1415 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਟੋਂਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧੂਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਊ ਅਤੇ ਭੋਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਦੇਖਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਤੋਂ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪੱਥਰ ਅੱਗੇ ਰੋਟੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭੋਜਨ ਛਕੋ, ਫਿਰ ਹੀ ਮੈਂ ਛਕਾਂਗਾ’। ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਹੀ ਰੱਬ ਸੀ।

ਕਈ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ, ਧੰਨਾ ਜੀ ਭੁੱਖੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਟੱਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੱਬ ਖੁਦ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਛਕੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਖਾਣਗੇ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਨਿਰਛਲ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਖੁਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਤ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਹੈ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ।

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਿਆ, ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਿਆਸ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਾਂਅ ਸੀ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਕਾਸ਼ੀ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਮਿਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਹਉਮੈ’ (ਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਾਗ ਆਸਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ) ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਇਹ ਬਿਧਿ ਸੁਣਿ ਕੈ ਜਾਟੁ ਉਠਿ ਭਗਤੀ ਲਾਗਾ ॥ ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਤਖਿ ਗੁਸਾਈਆ ਧੰਨਾ ਵਡਭਾਗਾ ॥

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸਾਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦ ‘ਆਰਤੀ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਾਲ, ਸੀਧਾ, ਘਿਓ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਭਗਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਨਾ ਨਿੱਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਰ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਣਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜੱਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਦਕਾ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।

ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਕਰਮਯੋਗੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹ ਖੁਦ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਧੰਨਾ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਿਦਕ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਚਲਾਕੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭੋਲੇ-ਪਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮੋਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ‘ਭੋਲਾ ਭਾਉ’ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਦਰਾਂ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਲ-ਕਪਟ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਦਗੀ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।