ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ / ਫੋਟੋ ਕ੍ਰੈਡਿਟ

ਗੁਰੂਦੇਵ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ, ਫਲਸਫੇ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪੁਲ ਉਸਾਰਿਆ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਉਸਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਈ 1861 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੋੜਾਸਾਂਕੋ ਠਾਕੁਰ ਬਾੜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਬੌਧਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਾਲ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਬੱਝੀ-ਬਣਾਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣਾ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਹੇਠ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਂਝ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਫਲਸਫਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ।

ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਇੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ‘ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਹ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਜ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਨੂਸਿੰਘਾ’ ਦੇ ਫਰਜ਼ੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਾਵਿ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਪਰਪੱਕ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਸਰਲ, ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਗਲਪਗੁੱਛਾ’ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਜਿਵੇਂ ‘ਗੋਰਾ’, ‘ਘਰੇ ਬੈਰੇ’ (ਘਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ) ਅਤੇ ‘ਚੋਖੇਰ ਬਾਲੀ’ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕੱਟੜ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋੜ ਸਾਲ 1913 ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਗੀਤਾਂਜਲੀ’ (ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੌਗਾਤ) ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਹ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਨ। ਡਬਲਯੂ.ਬੀ. ਯੀਟਸ ਅਤੇ ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਊਂਡ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ‘ਗੀਤਾਂਜਲੀ’ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫਲਸਫੇ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ। 

 

..... ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਇੱਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੇਵਲ ਪਾਸ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਲਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1901 ਵਿੱਚ ਬੋਲਪੁਰ ਨੇੜੇ ‘ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ’ ਨਾਂਅ ਦੇ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਾਲ 1921 ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ’ ਬਣਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਮਾਤਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ ਬਣੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਵੇ।

ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਸਨ ਪਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਟੈਗੋਰ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮਹਾਤਮਾ’ (ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਗੁਰੂਦੇਵ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਲ 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਖੂਨੀ ਸਾਕਾ ਵਰਤਿਆ, ਤਾਂ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ‘ਨਾਈਟਹੁੱਡ’ (ਸਰ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਨਸਲ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਲਕੀਰਾਂ ਜਾਂ ਡੂਡਲਜ਼ ਸਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਚਿਹਰੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਜੀਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਹੱਸਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ 7 ਅਗਸਤ 1941 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ਬਣੇ — ਭਾਰਤ ਦਾ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ‘ਅਮਾਰ ਸੋਨਾਰ ਬਾਂਗਲਾ’। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ, ਗ਼ਮ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਚਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਿਰਜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਸਿਆਸੀ ਵੰਡੀਆਂ, ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਕਿ ‘ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਿਡਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ’, ਪੂਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲਈ ਹੁਣ ਵੀ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।