ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ / Courtesy Photo

ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਮੈਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜਨਮੇ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਰੈਗੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਸ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਗਾਇਕੀ, ਰੂਹਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਮੈਕਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ, ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਨਸਲਵਾਦ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਸੱਚਾਈ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਧੜਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਜਮੈਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਨਾਈਨ ਮਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂਅ ਰਾਬਰਟ ਨੇਸਟਾ ਮਾਰਲੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੌਰਵਲ ਸਿਨਕਲੇਅਰ ਮਾਰਲੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸੇਡੇਲਾ ਬੁਕਰ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜਮੈਕਨ ਕਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੋਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਮੂਲ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿੰਗਸਟਨ ਦੇ ਪੱਛੜੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਇਲਾਕੇ ਟ੍ਰੈਂਚਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਗਰੀਬੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰਲੇ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਟ੍ਰੈਂਚਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬੰਨੀ ਵੇਲਰ ਅਤੇ ਪੀਟਰ ਟੌਸ਼ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ‘ਦੀ ਵੇਲਰਜ਼’ ਨਾਂਅ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਜਮੈਕਨ ਸੰਗੀਤ ‘ਸਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਰੌਕਸਟੈਡੀ’ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧੀਮੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਲੈਅ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ‘ਰੈਗੇ’ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪਨੀ ਆਈਲੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਸ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਐਲਬਮਾਂ ‘ਕੈਚ ਅ ਫਾਇਰ’ ਅਤੇ ‘ਬਰਨਿਨ’ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧੂਮ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ।

ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ‘ਰਸਤਾਫ਼ਾਰੀ’ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਕੱਟੜ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਡਰੈਡਲੌਕਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਗੇਟ ਅੱਪ, ਸਟੈਂਡ ਅੱਪ’ ਅਤੇ ‘ਰੈਡੀਮਪਸ਼ਨ ਸੌਂਗ’ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

 

ਸਾਲ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਮੈਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ’ਤੇ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਸਮਾਈਲ ਜਮੈਕਾ’ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਠੀਕ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਅਗਿਆਤ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੀਟਾ ਮਾਰਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ’ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚ ਗਏ। ਅਜਿਹੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿਉਂ ਮੁੱਲ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ‘ਜੋ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ’ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਕੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹਾਂ’?

ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1978 ਵਿੱਚ ‘ਵਨ ਲਵ ਪੀਸ ਕੰਸਰਟ’ ਦੌਰਾਨ ਜਮੈਕਾ ਦੇ ਦੋ ਕੱਟੜ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਮਾਈਕਲ ਮੈਨਲੇ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਸਿਆਗਾ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਘਟਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਲਬਮ ‘ਐਕਸੋਡਸ’, ਜੋ ਸਾਲ 1977 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਐਲਬਮ ਐਲਾਨਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਐਲਬਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੀਤ ‘ਵਨ ਲਵ’ ਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਵੱਲੋਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੀਤ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਲ 1977 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਚ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ’ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਐਕਰਲ ਲੈਂਟੀਜੀਨਸ ਮੇਲਾਨੋਮਾ’ ਨਾਂਅ ਦੇ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅੰਗੂਠਾ ਕਟਵਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤਾਫ਼ਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਅ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਕੈਂਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਮੈਕਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗੜ ਗਈ। 11 ਮਈ 1981 ਨੂੰ ਮਿਆਂਮੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਿਗੀ ਮਾਰਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਨ ਕਿ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ’ਤੇ ਜਮੈਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨਾਈਨ ਮਾਈਲ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਜ਼ਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੈਗੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਹੋਂਦ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਬੌਬ ਮਾਰਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਅਮਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ‘ਵਨ ਲਵ’ ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕਜੁੱਟਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।