ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ / Photo Courtesy

ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬੜੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲਜ਼’ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਈਕਲ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੜੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼, ਹਿੰਮਤ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੂਝਬੂਝ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1956 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲਜ਼ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਅਗਸਤ 1928 ਨੂੰ ਕਮਾਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰ ਮਿਹਨਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। 1944 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਿਜ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਬਿ੍ਰਜਮੋਹਨ ਲਾਲ ਮੁੰਜਾਲ, ਦਯਾਨੰਦ ਮੁੰਜਾਲ ਅਤੇ ਸਤਿਆਨੰਦ ਮੁੰਜਾਲ ਨਾਲ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੁੰਜਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲੀ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਮੁੰਜਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਚਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਦ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਾਈਕਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਹੀਰੋ’ ਨਾਂਅ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 639 ਸਾਈਕਲਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਹਕ ਦਾ ਭਰੋਸਾ, ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੱਕ, ਸਾਈਕਲ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੀਰੋ ਨੇ ਇਸ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਸਸਤੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਈਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲਜ਼ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੁਨਰਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰੋ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ‘ਸਾਈਕਲ ਸਿਟੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲਜ਼ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ। 1986 ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਹਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਈਕਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੁੰਜਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਟੋਮੋਟਿਵ, ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣਾਈ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਹੌਂਡਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੀਰੋ ਹੌਂਡਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੀਰੋ ਮੋਟੋਕਾਰਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਪੱਖ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਨ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟਿ੍ਰਕ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਲੈਕਟਿ੍ਰਕ ਮੋਬਿਲਿਟੀ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸਾਈਕਲ ਮੈਨ’ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਸ਼ੇਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੇਅਰ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਨਸਾਨ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਦਯਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਾਂਝ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਉਦਯੋਗ ਰਤਨ ਐਵਾਰਡ’ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਨ ਪੱਤਰ’, ‘ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨਿਟੀ ਐਵਾਰਡ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਤਨ’ ਵਰਗੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਾਈਕਲ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਪਰ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇਖਿਆ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
13 ਅਗਸਤ 2015 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲਜ਼ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 1956 ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਨੀਂਹ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦਿੱਤਾ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹਿੰਮਤ ਦੀ, ਮਿਹਨਤ ਦੀ, ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ। ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੰਜਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਈਕਲ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਵਪਾਰੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿਹਨਤ, ਸਾਦਗੀ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਦਮੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।