પ્રતીકાત્મક તસ્વીર / AI Generated

અમેરિકાની કોંગ્રેસ યુનિવર્સિટીઓમાં વિદેશી ફંડિંગ અને તેના સંભવિત પ્રભાવ અંગે તપાસ અને કાયદાકીય સમીક્ષા વધુ કડક બનાવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં વોશિંગ્ટન આજે એવા પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેને ભારતે વર્ષો પહેલાં ઓળખી લીધો હતો.

ભારતે 2010માં Foreign Contribution (Regulation) Act (FCRA) અમલમાં મૂક્યો હતો અને 2020માં તેમાં વધુ કડક સુધારા કર્યા હતા. આ કાયદાનો હેતુ વિદેશી ફંડ પ્રાપ્ત કરતી ભારતીય સંસ્થાઓ પર નિયમન લાવી દેશની સાર્વભૌમતા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને લોકશાહી સંસ્થાઓનું રક્ષણ કરવાનો છે. આવા વિદેશી ફંડનું પ્રમાણ પણ નોંધપાત્ર છે. નાણાકીય વર્ષ 2019-20થી 2021-22 દરમિયાન FCRA હેઠળ નોંધાયેલી સંસ્થાઓને અંદાજે ₹55,450 કરોડ (તે સમયના વિનિમય દર મુજબ આશરે 7.5 અબજ અમેરિકી ડોલર)નું વિદેશી યોગદાન મળ્યું હતું.

ગત દાયકામાં 22,000થી વધુ FCRA નોંધણીઓ રદ કરવામાં આવી છે, જ્યારે હજારો અન્ય નોંધણીઓ સમયાંતરે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. હાલમાં આશરે 14,500 નોંધાયેલી સંસ્થાઓ જ સક્રિય છે. અમેરિકાના ધારાસભ્યો અને અધિકારીઓએ વારંવાર આ અભિગમની ટીકા કરી છે. 2024માં Senate Foreign Relations Committeeની સુનાવણી દરમિયાન સેનેટર ટિમ કેઇને કહ્યું હતું કે FCRAના કારણે ભારતમાં કાર્યરત એનજીઓ માટે વિશ્વભરમાંથી દાન મેળવવું ખૂબ મુશ્કેલ બની ગયું છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ જેવી સંસ્થાઓને ભારતમાં પોતાનું કાર્ય બંધ કરવું પડ્યું. 2017માં ભારતે ખ્રિસ્તી ચેરિટી Compassion Internationalને વિદેશી ફંડ મેળવવાથી રોક્યા બાદ અમેરિકાના સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટે જણાવ્યું હતું કે તે આ મુદ્દો નવી દિલ્હી સમક્ષ ઉઠાવશે. તેના જવાબમાં ભારતે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે દેશમાં કાર્ય કરતી દરેક સંસ્થાએ ભારતીય કાયદાનું પાલન કરવું પડશે.

હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે.

આ માત્ર વ્યંગાત્મક સ્થિતિ નથી, પરંતુ હકીકત પણ છે. અમેરિકાએ અગાઉ એવી ટીકા કરી હતી કે FCRAના કારણે ભારતમાં નાગરિક સંસ્થાઓ સુધી વિદેશી નાણાં પહોંચાડવા મુશ્કેલ બન્યા છે. જ્યારે આજે અમેરિકા પોતે એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યું છે કે તેની યુનિવર્સિટીઓ અને થિંક ટેન્ક્સ સુધી વિદેશી નાણાં ખૂબ સરળતાથી પહોંચી રહ્યા છે અને આ નાણાં ક્યાંથી આવે છે તથા તેના બદલામાં કેટલો પ્રભાવ ખરીદવામાં આવે છે તે અંગે પૂરતી પારદર્શિતા નથી. ભારતે જે કારણોસર કડક નિયમન અપનાવ્યું હતું, આજે અમેરિકા એ જ પ્રકારની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે.

અમેરિકામાં આ મુદ્દાનું પ્રમાણ પણ મોટું છે. અમેરિકાના શિક્ષણ વિભાગના આંકડા મુજબ 2025માં દેશની કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓએ વિદેશી ભેટો અને કરારો રૂપે 5.2 અબજ ડોલરથી વધુની રકમ જાહેર કરી હતી, જેમાં 8,300થી વધુ વ્યવહારોનો સમાવેશ થાય છે. માત્ર કતાર તરફથી જ 1.1 અબજ ડોલરથી વધુનું ફંડ આવ્યું હતું. આ માહિતી કોઈ ગેરરીતિ સાબિત કરતી નથી, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે ભવિષ્યના ન્યાયાધીશો, રાજદ્વારીઓ, સૈન્ય અધિકારીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને નીતિ નિર્માતાઓને તૈયાર કરતી સંસ્થાઓ સાથે વિદેશી નાણાકીય સંબંધો કેટલા વ્યાપક છે. તેથી પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું વિદેશી નાણાં અન્ય દેશોના વ્યૂહાત્મક હિતોને આગળ ધપાવવાનું સાધન બની શકે? અને શું સરકારો માટે આવા જોખમ સામે પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવી યોગ્ય છે?

અપ્રકાશિત વિદેશી પ્રભાવ અંગેની ચિંતા હવે અમેરિકામાં બંને રાજકીય પક્ષોમાં જોવા મળી રહી છે. ધારાસભ્યોએ Higher Education Actની Section 117 હેઠળ વધુ કડક જાહેરખબરના નિયમો લાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. ઉપરાંત દ્વિપક્ષીય કાયદાકીય પ્રસ્તાવો દ્વારા થિંક ટેન્ક્સ અને અન્ય કરમુક્ત નીતિ સંસ્થાઓ પર પણ સમાન પારદર્શિતાના નિયમો લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.

ભારતે આ દિશામાં વધુ એક પગલું આગળ વધાર્યું છે. FCRAના તાજેતરના સુધારામાં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે કોઈ સંસ્થાનું FCRA રજિસ્ટ્રેશન સમાપ્ત થયા પછી વિદેશી ફંડથી ખરીદવામાં આવેલી સંપત્તિનું સંચાલન કેવી રીતે કરવું. સમર્થકોનું માનવું છે કે આ સુધારો નિયમન સંબંધિત ખામી દૂર કરે છે, જ્યારે વિવેચકોનું કહેવું છે કે સરકારને મળતી વધારાની સત્તા સાથે કડક કાનૂની પ્રક્રિયાનું પણ પાલન થવું જોઈએ.

અમેરિકા પહેલેથી જ અન્ય ક્ષેત્રોમાં વિદેશી પ્રભાવને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મુદ્દો માને છે. Foreign Agents Registration Act (FARA) હેઠળ વિદેશી હિતો માટે કાર્ય કરતી કેટલીક વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓએ પોતાની પ્રવૃત્તિઓ જાહેર કરવી ફરજિયાત છે. Committee on Foreign Investment in the United States (CFIUS) કેટલાક વિદેશી રોકાણો અને ખરીદીઓની સમીક્ષા કરે છે. ઉપરાંત ફેડરલ કાયદા મુજબ યુનિવર્સિટીઓએ ચોક્કસ મર્યાદાથી વધુ વિદેશી ભેટો અને કરારો અંગે માહિતી જાહેર કરવી પડે છે.

આ તમામ વ્યવસ્થાઓનો મૂળ આધાર એક જ છે કે જ્યારે વિદેશી સરકારો અથવા સંસ્થાઓ લોકશાહી સંસ્થાઓમાં પ્રભાવ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે ત્યારે પારદર્શિતા અનિવાર્ય બને છે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે પ્રભાવ પરંપરાગત જાસૂસી અથવા રાજકીય કૂટનીતિને બદલે યુનિવર્સિટીઓ, થિંક ટેન્ક્સ અને નાગરિક સંસ્થાઓ મારફતે વધતો જાય છે, ત્યારે હાલના નિયમો પૂરતા છે કે નહીં.

ભારતનો અભિગમ સંપૂર્ણપણે આદર્શ છે એવું કહી શકાય નહીં. પરંતુ પહેલા ભારતના અનુભવની ટીકા કરવી અને પછી વર્ષો બાદ શાંતિથી એ જ વિચારધારા અપનાવવી એ એવી બાબત છે, જેને સ્વીકારવી જોઈએ.

21મી સદીની વૈશ્વિક સ્પર્ધા માત્ર સૈન્ય અથવા ટેક્નોલોજી સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. વિચારોનું સર્જન કરતી, નેતૃત્વ તૈયાર કરતી અને જાહેર નીતિઓને પ્રભાવિત કરતી સંસ્થાઓમાં પ્રભાવ જમાવવાની હરીફાઈ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

આ મુદ્દે અમેરિકા ભારત પાસેથી ઘણું શીખી શકે છે. કારણ કે ભારતનો અભિગમ સંપૂર્ણ નથી, પરંતુ તેણે આ પડકારને સમયસર ઓળખ્યો અને તેના ઉકેલ માટે રાજકીય કિંમત ચૂકવવાની તૈયારી વર્ષો પહેલાં જ દર્શાવી હતી, જ્યારે અમેરિકા હજુ તે માટે તૈયાર નહોતું.

(આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો અને અભિપ્રાયો લેખકના વ્યક્તિગત છે. તે New India Abroadની સત્તાવાર નીતિ અથવા અભિપ્રાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી.)

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"