ਪਲੈਟੋ / Photo Courtesy

ਪੱਛਮੀ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੋ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਫਲਾਤੂਨ’ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 427 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ-ਰਾਜ ਐਥਨਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂਅ ਅਰਿਸਟੋਕਲੀਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰਕ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਜਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਲੈਟੋ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਸੋਚ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਫਲਸਫੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ ‘ਸੁਕਰਾਤ’ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਐਥਨਜ਼ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਭਰੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਸਿਸਲੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਲਗਭਗ 387 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਐਥਨਜ਼ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਕੈਡਮੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ, ਰੇਖਾਗਣਿਤ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਨੂੰਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੇਖਾਗਣਿਤ (ਜਿਓਮੈਟਰੀ) ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਅਕੈਡਮੀ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਚੇਲਾ ‘ਅਰਸਤੂ’ (ਐਰਿਸਟੋਟਲ) ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ’ (ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਫਾਰਮਜ਼) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤੱਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੂੰਹਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ, ਭੁਲੇਖਾ ਜਾਂ ਨਕਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ‘ਵਿਚਾਰਾਂ’ (ਆਈਡੀਆਜ਼) ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰ, ਸਦੀਵੀ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ-ਬਦਲਣਯੋਗ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਮਰ ਪੁਸਤਕ ‘ਦ ਰਿਪਬਲਿਕ’ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪਕ’ (ਅਲੈਗਰੀ ਆਫ ਦ ਕੇਵ) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਫਲਸਫੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸਿਰਫ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਅੱਗ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੁਤਲੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਧ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਕੈਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਪਲੈਟੋ / Photo Courtesy

ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੈਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਅਸਲੀ ਰੁੱਖਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ। ਪਲੈਟੋ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਪਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਜੋ ਉਹ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਸਮਝੇਗਾ; ਇੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਲਾਸਫਰ ਉਹ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਲੈਟੋ ਨੇ 'ਦ ਰਿਪਬਲਿਕ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ (ਯੂਟੋਪੀਆ) ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਸਮੇਂ ਐਥਨਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਸੁਆਰਥ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਨ ਨਿਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਕੋਈ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ (ਰੀਜ਼ਨ), ਜੋਸ਼ ਜਾਂ ਹਿੰਮਤ (ਸਪਿਰਿਟ) ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਭੁੱਖ (ਐਪੀਟਾਈਟ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

 

ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ‘ਫਿਲਾਸਫਰ ਕਿੰਗ’ (ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਾਜਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਫਿਲਾਸਫਰ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਜਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਲੈਟੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਲੋਕਤੰਤਰ ਜਾਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਕਸਰ ਭੀੜਤੰਤਰ ਜਾਂ ਚਾਪਲੂਸ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਾਗਡੋਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ‘ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਾਜਾ’ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ, ਨਿਆਂ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ।

ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ‘ਸਾਮਵਾਦ’ (ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਲੈਟੋ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮੰਨਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਜਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸੰਗੀਤ, ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰੱਖਿਅਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਸੋਨਾ, ਘਰ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂਝੇ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਮੈੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਾਰਥੀ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨੇਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਲੈਟੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਾਬਰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ, ਸੈਨਿਕ ਬਣਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਾਸਕ (ਫਿਲਾਸਫਰ ਕੁਈਨ) ਬਣਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲੇ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਹੀ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਚਿੰਤਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਲ ਪੌਪਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਪਲੈਟੋ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ 347 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਿਆਂ, ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਪੱਛਮੀ ਫਲਸਫਾ ਸਹੀ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲੈਟੋ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹੀ ਹਨ।