કાર્યક્રમની ઝલક / Handout

ઉનાળાની ઋતુમાં સામાન્ય રીતે શાંત રહેતું યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટનનું કેમ્પસ ત્રણ દિવસ માટે ધર્મ, જ્ઞાન અને આધુનિક ટેક્નોલોજી અંગેના વિચારોનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. અહીં યોજાયેલી ત્રીજી વાર્ષિક "ધર્મ ઇન ધ ડિજિટલ એજ (DDA)" કોન્ફરન્સમાં સેંકડો વિદ્યાર્થીઓ, વિદ્વાનો, સંશોધકો, ઉદ્યોગસાહસિકો અને સમાજના અગ્રણીઓએ ભાગ લીધો.

ધર્મા સિવિલાઇઝેશન ફાઉન્ડેશન (DCF USA) દ્વારા આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં પ્રોફેસરો, સાધુ-સંતો, વૈજ્ઞાનિકો, ઉદ્યોગસાહસિકો અને બિઝનેસ લીડર્સે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI), જળવાયુ પરિવર્તન અને ધર્મના શાશ્વત સિદ્ધાંતો જેવા વિવિધ વિષયો પર ચર્ચા કરી.

પ્રાચીન સંસ્કૃત શ્લોકો અને હિંદુ શાસ્ત્રોના આધારે વક્તાઓએ સમજાવ્યું કે સદીઓ જૂનું જ્ઞાન આજે પણ આધુનિક જીવનમાં માર્ગદર્શન આપી શકે છે.

DCFના પ્રમુખ શ્રીકાંત પાલકરે જણાવ્યું કે, "અમારો હેતુ બે અલગ લાગતા વિષયો - ટેક્નોલોજી અને ધર્મ - વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવવાનો હતો. બંનેનો અંતિમ ઉદ્દેશ માનવજાતના વિકાસ અને કલ્યાણ સાથે જોડાયેલો છે."

કોન્ફરન્સ દરમિયાન ઓડિટોરિયમ અને વિવિધ સત્રો વચ્ચે સતત અવરજવર જોવા મળી હતી. એક સત્રમાં હાજર રહેનાર લોકોને એવું લાગતું હતું કે બાજુના રૂમમાં પણ કોઈ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ચાલી રહી હશે.

સિનેપ્સિસ ગ્લોબલ ઇન્ક.ના CEO શશી માંડાપાટીએ જણાવ્યું કે, "અહીં આવેલા વિદ્વાનોની બૌદ્ધિક ક્ષમતાથી હું ખૂબ પ્રભાવિત થયો. આવા લોકોના વ્યાખ્યાન સાંભળવા માટે સામાન્ય રીતે લોકો પૈસા ચૂકવે, પરંતુ અહીં તેઓ સૌ સાથે સહજ રીતે મળી રહ્યા હતા. કોન્ફરન્સમાં ત્રણ પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ પણ હાજર રહ્યા."

આ ત્રણ પદ્મશ્રી વિજેતાઓમાં NMR સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી અને સ્ટ્રક્ચરલ બાયોલોજીના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. આર. વી. હોસુર, વૈજ્ઞાનિક, ઇતિહાસકાર અને ઓક્લાહોમા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના રીજન્ટ્સ પ્રોફેસર ડૉ. સુભાષ કાક તેમજ પ્રખ્યાત સંશોધક, ઇજનેર અને આધ્યાત્મિક વિચારક અનિલ રાજવંશીનો સમાવેશ થતો હતો. રાજવંશી નિંબકર એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NARI)ના ડિરેક્ટર પણ છે.

માંડાપાટીના જણાવ્યા મુજબ, તમામ વક્તાઓમાં સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવાની ભાવના જોવા મળી. પ્રકૃતિ સાથે સુમેળ અને સર્વસમાવેશકતા જેવા મૂલ્યોને કેન્દ્રમાં રાખીને ભારત, અમેરિકા, યુરોપ અને અન્ય દેશોના લોકો વચ્ચે નવા સંબંધો પણ સ્થાપિત થયા.

AI અંગે પોતાના મત વ્યક્ત કરતાં તેમણે કહ્યું કે, "હું AIને લઈને આશાવાદી છું. તેના જોખમો છે, પરંતુ તે આરોગ્ય સેવાઓ વધુ લોકોને ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે, શિક્ષણને લોકશાહી બનાવી શકે છે અને જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ થાય તો માનવજાત માટે કલ્યાણકારી સાબિત થઈ શકે છે."

નવી પેઢી સાથે સંવાદનો નવો અભિગમ

"અક્રોસ જનરેશન્સ" શીર્ષક હેઠળ યોજાયેલી પેનલ ચર્ચામાં યુવા ઉદ્યોગસાહસિક અને "માઇન્ડમેકર્સ" પોડકાસ્ટના હોસ્ટ આદિત કપાડિયાએ ભાગ લીધો.

તેમની સાથે ઋષિહૂડ યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ફોર હ્યુમન સાયન્સિસના ડિરેક્ટર સંપદાનંદ મિશ્રા, વેદાંતિક સાધુ સ્વામી ચિદાનંદપુરી અને હિંદુ યુવાના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ વિશ્વજિત માલંપાટી પણ ઉપસ્થિત રહ્યા.

કપાડિયાએ જણાવ્યું કે, "વિદ્યાર્થીઓ સાથેની ચર્ચાએ મને સમજાવ્યું કે નવી પેઢી ધર્મને અલગ રીતે સમજે છે. તેથી આજના સમયમાં ધર્મ અંગેની વાતચીત કરવાની રીત પણ બદલવાની જરૂર છે."

કાર્યક્રમની ઝલક / Handout

તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં ઉછરવાના કારણે તેમને ક્યારેય હિંદુ ધર્મ સમજાવવાની જરૂર પડી નહોતી, પરંતુ અમેરિકામાં ઉછરેલા વિદ્યાર્થીઓને વારંવાર પોતાના ધર્મ વિશે સમજાવવું પડે છે.

તેમણે વિદ્યાર્થીઓને સલાહ આપી કે કોઈ વ્યક્તિ તેમના વિચારોને પડકારે ત્યારે તરત જ આક્રમક બનવાના બદલે પહેલા સામેવાળાની વાત સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

"પહેલા સામ્યતા શોધો, પછી ચર્ચા કરો. સામેવાળાનો દૃષ્ટિકોણ સમજ્યા વિના કોઈને સમજાવી શકાતું નથી," એમ તેમણે કહ્યું.

તેજસ પહેલના 17 વર્ષીય વિદ્યાર્થી વેદાંત યાદવે જણાવ્યું કે તેમણે વિરોધી વિચારો ધરાવતા લોકો સાથે વધુ અસરકારક રીતે વાતચીત કેવી રીતે કરવી તે અંગે માર્ગદર્શન મેળવ્યું.

(તેજસ ઇનિશિયેટિવ DCF દ્વારા ચલાવવામાં આવતો રાષ્ટ્રીય યુવા, શૈક્ષણિક અને સર્જનાત્મક કાર્યક્રમ છે.)

"અક્રોસ જનરેશન્સ" પેનલના સંચાલક અને શિક્ષણવિદ્ કલિકા ઉત્તારકરે જણાવ્યું કે આજના બાળકોનું જીવન તેમના માતા-પિતા અને દાદા-દાદી કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ છે.

તેમણે જણાવ્યું કે સમાજ પરિવર્તનના સમયમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં ધર્મને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવા માટે સંવાદની નવી રીતો અપનાવવી જરૂરી છે. યુવાનો ઉત્સાહપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછતા હોવાથી જ્ઞાનની પ્રક્રિયા સતત આગળ વધે છે, જે ખૂબ પ્રેરણાદાયક બાબત છે.

AIના યુગમાં શિક્ષણમાં સર્જનાત્મકતા જરૂરી

"એજ્યુકેશન: લર્નિંગ બિયન્ડ ડેટા" શીર્ષક હેઠળ યોજાયેલી બીજી પેનલમાં AIના સમયમાં શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં જરૂરી પરિવર્તન અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી. તેમાં ભીમરાયા મેટ્રી, નીરજા ગુપ્તા, શિરીન કુલકર્ણી અને વિશાલ આહુજાએ ભાગ લીધો, જ્યારે આશિષ પાંડે સંચાલક રહ્યા.

ફિનલેન્ડમાં છેલ્લા 20 વર્ષથી વસતા મનોચિકિત્સક અને શિક્ષણવિદ્ શિરીન કુલકર્ણીએ જણાવ્યું કે AIના વધતા પ્રભાવને કારણે હવે શાળાઓએ માત્ર માહિતી યાદ કરાવવાને બદલે સર્જનાત્મકતા, તર્કશક્તિ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણ પર વધુ ભાર મૂકવો જોઈએ.

તેમણે જણાવ્યું કે ફિનલેન્ડની શિક્ષણ પદ્ધતિ પ્રોજેક્ટ આધારિત અભ્યાસ, વ્યવસાયિક શિક્ષણ અને અનુભૂતિ આધારિત શીખવાની પદ્ધતિને કારણે ભારતીય પરિવારોમાં પણ લોકપ્રિય બની રહી છે. AI માહિતીનું વિશ્લેષણ કરી શકે છે, પરંતુ માનવીય સર્જનાત્મકતા અને કલ્પનાશક્તિનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.

પર્યાવરણ અને ટકાઉ વિકાસ પર ભાર

"સસ્ટેનેબિલિટી: ફ્રોમ એક્સપ્લોઇટેશન ટુ ઇક્વિલિબ્રિયમ" શીર્ષક હેઠળ યોજાયેલી પેનલમાં હિંદુ દર્શનના સિદ્ધાંતો પર્યાવરણના સંરક્ષણમાં કેવી રીતે ઉપયોગી બની શકે તે અંગે ચર્ચા થઈ.

શશી માંડાપાટીના સંચાલનમાં યોજાયેલી આ ચર્ચામાં એરિઝોના સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ભાવિક બક્ષી, સસ્ટેનેબિલિટી સ્ટ્રેટેજિસ્ટ પદ્મિની રંગનાથન, વૈજ્ઞાનિક અને ગીતા વિદ્વાન વિક્રમ પટ્ટાર્કિને તેમજ પર્યાવરણવિદ્ શૈલેશ રાવએ ભાગ લીધો.

પેનલિસ્ટોએ જણાવ્યું કે વિકાસનું મોડેલ માત્ર પ્રાકૃતિક સંસાધનોના શોષણ પર આધારિત ન હોવું જોઈએ, પરંતુ માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરનારું હોવું જોઈએ.

પ્રોફેસર ભાવિક બક્ષીએ જણાવ્યું કે હોલોસીન યુગ પૃથ્વી પર જીવન માટે અનુકૂળ સંતુલનનો સમય હતો, પરંતુ માનવ પ્રવૃત્તિઓએ હવે પૃથ્વીને તે કુદરતી સંતુલનની બહાર ધકેલી દીધી છે.

તેમણે કહ્યું, "સસ્ટેનેબિલિટી પૃથ્વી માટે નહીં, પરંતુ આપણા પોતાના ભવિષ્ય માટે જરૂરી છે. જો આપણે હોલોસીન જેવા સંતુલિત સમયને લાંબો સમય જાળવી શકીએ તો જ માનવજાતનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત રહેશે."

વિક્રમ પટ્ટાર્કિને જણાવ્યું કે, "પ્રકૃતિ હંમેશાં સંતુલિત રહે છે. આપણે પ્રકૃતિમાંથી કંઈ મેળવીએ તે પહેલાં તેને કંઈક પરત આપવાની ભાવના પણ હોવી જોઈએ."

માંડાપાટીએ ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના ઇન્ફિનિટી શાંતિ મંત્રનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે દરેક મનુષ્ય મૂળભૂત રીતે સંપૂર્ણ છે. પોતાની અંદરની અપૂર્ણતાની ખોટી લાગણી જ વધુ સંપત્તિ, સંસાધનો અને સત્તા મેળવવાની સ્પર્ધા તથા શોષણને જન્મ આપે છે. સાચો ટકાઉ વિકાસ પર્યાવરણ, અર્થતંત્ર અને સમાજ - આ ત્રણેય વચ્ચેના સંતુલન પર આધારિત છે.

AI અને માનવજાતનું ભવિષ્ય

મુખ્ય વક્તા અને પદ્મશ્રી વિજેતા ડૉ. સુભાષ કાકે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, ચેતના અને માનવજાતના ભવિષ્ય પર પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા.

તેમણે જણાવ્યું કે પશ્ચિમ અને ભારતીય વિચારધારામાં સૌથી મોટો તફાવત ચેતના અંગેની સમજણમાં છે. આધુનિક વિજ્ઞાન ચેતનાને મગજનું ઉત્પાદન માને છે, જ્યારે વૈદિક પરંપરા તેને સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપ્ત મૂળભૂત સત્ય તરીકે સ્વીકારે છે.

કાકના જણાવ્યા મુજબ ભવિષ્યમાં AI પરિવહન, શિક્ષણ અને બૌદ્ધિક કાર્યો સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં માનવનું કામ કરશે. પરંતુ તેને માત્ર જોખમ તરીકે જોવાને બદલે મનુષ્યે પોતાની સર્જનાત્મકતા, અંતર્જ્ઞાન અને આત્મજાગૃતિ વિકસાવવાની તક તરીકે જોવું જોઈએ.

તેમણે લેખકો અને વિચારકોને ચેતવણી આપી કે માત્ર AI પર નિર્ભર રહીને રચનાત્મક કાર્ય ન કરવું જોઈએ. સાચી શોધ નમ્રતા, ઊંડા ચિંતન અને અહંકાર છોડવાની ક્ષમતામાંથી જન્મે છે.

તેમણે આગાહી કરી કે જન્મદર ઘટતા અને ઓટોમેશન વધતા વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા, રાજકારણ અને સામાજિક વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારો આવશે. આ પરિવર્તનમાં ભારતની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે, કારણ કે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા ચેતના, પરસ્પર જોડાણ અને આંતરિક વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.

અંતમાં તેમણે આશાવાદ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે ડિજિટલ યુગ વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ, માનવજાતમાં વધતી કરુણા અને તમામ જીવસૃષ્ટિ સાથેના ગાઢ સંબંધની નવી સમજણ તરફ દોરી શકે છે. તેમના મતે ભવિષ્ય તેમનું હશે, જે ટેક્નોલોજીનું જ્ઞાન અને ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક મૂલ્યોનું સંતુલન જાળવીને આગળ વધશે.

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"