તનુલ ઠાકુર, "વાઇલ્ડ વાઇલ્ડ ઇસ્ટ: એક્ઝાઇલ્ડ અમેરિકન્સ, એનસ્લેવ્ડ ઇન્ડિયન્સ એન્ડ ધ સિસ્ટમેટિક એબ્યુઝ ઓફ ​​ધ H-1B વિઝા પ્રોગ્રામ" ના લેખક, / Courtesy photo

પત્રકાર, ફિલ્મ સમીક્ષક અને લેખક તનુલ ઠાકુરની પ્રથમ પુસ્તક Wild Wild East: Exiled Americans, Enslaved Indians and the Systemic Abuse of the H-1B Visa Programme તેમના પોતાના અનુભવો પર આધારિત છે. તેઓ એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થી તરીકે H-1B વિઝાની આશા સાથે અમેરિકા ગયા હતા. આ પુસ્તકમાં ત્રણ મુખ્ય પાત્રોની પરસ્પર જોડાયેલી જીવનયાત્રાઓ દ્વારા અમેરિકન ટેક ઇન્ડસ્ટ્રીની કડવી હકીકતો સામે લાવવામાં આવી છે. તેમાં દેશી કન્સલ્ટન્સી નેટવર્ક, સ્ટુડન્ટ વિઝા કૌભાંડો, મજૂરોનું શોષણ અને અમેરિકન ગેસ્ટ વર્કર સિસ્ટમની માનવીય કિંમત દર્શાવવામાં આવી છે.

ઇશાની દત્તગુપ્તાને આપેલા લાંબા ઇન્ટરવ્યૂમાં ઠાકુરે જણાવ્યું કે ભારતીય IT બૂમ અને H-1B સિસ્ટમની તપાસ કરવા માટે તેમને શું પ્રેરણા મળી. તેમણે આ મુદ્દે પણ વાત કરી કે સિસ્ટમની ટીકા ક્યારેક ભારતીય કામદારો સામેના ઝેનોફોબિયા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. ઠાકુરના મતે બે ભારતીય IT પ્રોફેશનલ્સ અને એક અમેરિકન કર્મચારીની કહાની અંતે સત્તા, અસ્તિત્વ અને માનવીય સ્વતંત્રતાની કહાની બની જાય છે.

સંપાદિત અંશો:

પ્રશ્ન: તમારી પુસ્તકમાં તમે ત્રણ વાસ્તવિક લોકોની ઓળખ છુપાવ્યા વગર તેમની કહાની રજૂ કરી છે. આ કેટલું મુશ્કેલ હતું?

તનુલ ઠાકુર: આ ખૂબ મુશ્કેલ હતું કારણ કે આ અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો છે અને લોકોની રોજીરોટી સીધી રીતે આ સાથે જોડાયેલી છે. ભલે તેઓ અમેરિકન હોય કે ભારતીય. મોટા ભાગના ભારતીય વર્ક વિઝા ધારકો વાત કરવા ડરતા હતા કારણ કે તેમને પોતાના ઇમિગ્રેશન સ્ટેટસની ચિંતા હતી. મેં ઘણા લોકોનો સંપર્ક કર્યો, પરંતુ મોટાભાગે વાત કરવાની ના પાડી. કેટલાકે તો મને પુસ્તક ન લખવાની સલાહ પણ આપી કારણ કે તેમને લાગતું હતું કે હું તેમની રોજગારી પર હુમલો કરી રહ્યો છું.

પણ દુનિયામાં એવા બહાદુર લોકો પણ હોય છે જે સાચી વાત સામે લાવવા તૈયાર રહે છે.

એ જ રીતે મારી મુલાકાત યૂટ્યુબર કુમાર પંદ્રુવાડા સાથે થઈ, જેમની કહાની મેં પુસ્તકમાં લખી છે. તેઓ એક્ટિવિસ્ટ છે અને અમેરિકામાં ભારતીય કામદારો સાથે થતા અન્યાય અને ખાસ કરીને ભારતીય નોકરીદાતાઓ દ્વારા થતા શોષણ સામે લાંબા સમયથી અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે.

પછી કુમાર મારફતે મારી મુલાકાત વર્જિલ બિયર્સ્વેલ સાથે થઈ. અમેરિકન કર્મચારીઓ પણ બ્લેકલિસ્ટ થવાની અને નોકરી ગુમાવવાની ભીતિ અનુભવે છે. પરંતુ તેઓ MAGA વિચારધારા ધરાવતા નહોતા, જેમ લોકો માની લે છે. તેઓ અમેરિકન સિસ્ટમને અંદરથી સમજતા વ્યક્તિ હતા અને તે માનવીય જટિલતાઓને દર્શાવે છે. નોકરી ગુમાવનાર દરેક ગોરો માણસ જાતિવાદી હોય એવું જરૂરી નથી.

ઘણા અમેરિકન ટેક કર્મચારીઓથી વિપરીત તેઓ ખૂબ બહાદુર હતા કારણ કે ઘણીવાર નોકરીમાંથી કાઢ્યા પછી કર્મચારીઓને પોતાના રિપ્લેસમેન્ટને ટ્રેનિંગ આપવું પડે છે અને પછી NDA સહી કરાવી મીડિયા સાથે વાત કરવાથી રોકવામાં આવે છે.

પછી મનુ મિત્રા હતા, જે કોઈ એક્ટિવિસ્ટ નહોતા. તેઓ સામાન્ય જીવન જીવતા હતા પરંતુ તેમનો ભૂતકાળ અત્યંત પીડાદાયક હતો. તેમણે પણ ખુલીને પોતાની કહાની શેર કરી.

મને આ તમામ લોકો પાસેથી એક જ લાગણી મળી "આ બધું અમારી સાથે બન્યું છે અને અમે ઈચ્છીએ છીએ કે તમે અમારી કહાની કહો." તેમનો હેતુ હતો કે કોઈ બીજો આ પ્રકારના કૌભાંડનો ભોગ ન બને.

પ્રશ્ન: પુસ્તકમાં દર્શાવાયેલા ભારતીયો સિસ્ટમના શિકાર પણ છે અને એ જ સિસ્ટમને આગળ વધારનાર પણ. શું આ તમારા માટે મુશ્કેલ મુદ્દો હતો?

તનુલ ઠાકુર: કેટલાક લોકો અમેરિકા એ જાણ્યા વગર પહોંચ્યા હતા કે ત્યાં ખરેખર શું ચાલી રહ્યું છે. પરંતુ હકીકત જાણ્યા પછી પણ તેમના માટે પાછા ફરવું સરળ નહોતું. આ અત્યંત જટિલ સિસ્ટમ છે જેમાં કોઈ એક પક્ષ પસંદ કરવો સહેલો નથી.

કહાનીનો મુખ્ય મુદ્દો એ જ છે કે પીડિત વ્યક્તિ જ એક સમયે દમનકારી સિસ્ટમનો ભાગ બની જાય છે અને આ મોટા ‘સ્કેમ કાર્ટેલ’નો હિસ્સો બની રહે છે. માત્ર ત્યાં હાજર રહેવાથી પણ તમે કોઈ અમેરિકન અથવા ગ્રીન કાર્ડ ધારક ઈમાનદાર કર્મચારીની જગ્યા લઈ રહ્યા હોવ છો.

પરંતુ મારી પુસ્તકમાં હું માત્ર સંપાદકીય અભિપ્રાય નથી આપતો, હું કહાની રજૂ કરું છું. હા, મારી પોતાની સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ જરૂર છે.

ભારત પરત કેમ ન ફર્યા તેનો જવાબ પણ સરળ નથી. ભારતમાં પૂરતી સન્માનજનક નોકરીઓ નથી, સમાજ ઘણીવાર જજમેન્ટલ છે, ઘણા લોકો પર ભારે કર્જ હોય છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકા જઈને પાછા ફર્યા પછી અહીંના સમાજમાં ગળે ઉતરી શકતા નથી. ઉપરાંત ગ્રીન કાર્ડનું સપનું હંમેશા તેમની સામે લટકતું રહે છે, ભલે તે વર્ષો દૂર હોય.

પ્રશ્ન: શું તમને એવા ભારતીયો પ્રત્યે પણ સહાનુભૂતિ છે જેઓ પોતે જ કૌભાંડનો ભાગ બની ગયા?

તનુલ ઠાકુર: કહાનીનો બીજો પાસો પણ છે. મારી સહાનુભૂતિ સમાપ્ત થતી નથી, પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં હું ટીકા કરું છું. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ માત્ર સિસ્ટમને છેતરવા માટે અમેરિકા જાય છે અને બેઈમાન કન્સલ્ટન્ટ્સની મદદ લે છે.

હું સંકુચિત દેખાવા માંગતો નથી, પરંતુ આ કેટલીક ચોક્કસ રાજ્યો અને વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે.

ઘણા વખત પરિવાર અને મિત્રોના મોટા નેટવર્ક્સ આ કૌભાંડો ચલાવવામાં મદદરૂપ બને છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકામાં H-1B ભારતીય કર્મચારીઓ વિરુદ્ધ નારાજગી વધી રહી છે.

આ કૌભાંડો સાથે જોડાયેલા ઘણા લોકો પોતે ઉભા કરેલા કાર્ટેલ પર ગર્વ અનુભવે છે. જ્યારે હકીકતમાં આ નેટવર્ક્સ સેક્સ રેકેટ, રિયલ એસ્ટેટ ફ્રોડ અને મોટા પાયે શોષણના કેન્દ્ર બની ગયા છે.

હૈદરાબાદ જેવા શહેરોમાં આવા લોકોએ ભારે સંપત્તિ કમાઈ છે. IT કંપનીઓ, હોસ્પિટલો, રિયલ એસ્ટેટ બિઝનેસ અને અહીં સુધી કે મંદિરો અને ચેરિટી સંસ્થાઓમાં પણ આ પૈસા રોકાયા છે.

આવા 'લોહીના પૈસા' પરથી મોટા કોર્પોરેટ સામ્રાજ્યો ઉભા થયા છે. ઉદારીકરણ પછીના આધુનિક ભારતની આ સૌથી શરમજનક કહાનીઓમાંની એક છે.

પ્રશ્ન: શું તમે અમેરિકન સરકારને H-1B સિસ્ટમના દુરુપયોગ સામે કાર્યવાહી કરવાનો સંદેશ આપવા માંગો છો?

તનુલ ઠાકુર: હા, મારી મન્સામાં એક હેતુ એ પણ હતો કે અમેરિકન સરકાર કંઈક કાર્યવાહી કરે કારણ કે આખરે જવાબદારી તેમની જ છે. પરંતુ એ જ એકમાત્ર હેતુ નહોતો.

હું કેટલાક ભારતીય કામદારોના જીવન દ્વારા "સ્વતંત્રતા"નો અર્થ સમજવા માગતો હતો. મારા માટે H-1B વિઝા એક પ્રતિક હતું. તે ભારતીય વર્ગની કહાની કહેવાનું સાધન, જેને 'એલિટ' માનવામાં આવે છે.

છ વર્ષ સુધીની રિપોર્ટિંગ અને સંશોધન પછી મને લાગ્યું કે અમેરિકન સરકારે આ મુદ્દે ગંભીરતાથી ધ્યાન આપવું જોઈએ કારણ કે આ સમસ્યા તેમના પોતાના નાગરિકોને પણ અસર કરે છે.

H-1B કર્મચારીઓને એક ખોટું સપનું વેચવામાં આવ્યું. અમેરિકન ટેક કર્મચારીઓ સાથે પણ અન્યાય થયો. ભારતીય કર્મચારીઓને પણ સન્માનજનક વેતન મળવું જોઈએ.

સિસ્ટમની ખામીઓ માળખાકીય છે અને બંને પક્ષ માટે વધુ ન્યાયસંગત વ્યવસ્થા બનાવવી જરૂરી છે. કાયદા એવા હોવા જોઈએ કે વિદેશી વિઝાનો ઉપયોગ સસ્તું મજૂરબળ આયાત કરવા માટે ન થઈ શકે. નિયમોનો દુરુપયોગ કરતી કંપનીઓ પર ભારે દંડ થવો જોઈએ.

પ્રશ્ન: શું ટ્રમ્પ પ્રશાસન ખરેખર ઇમિગ્રેશનની સમસ્યાઓ ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે?

તનુલ ઠાકુર: આજની રાજનીતિ અત્યંત બાઇનરી અને સપાટીપરક બની ગઈ છે. ઘણા અમેરિકન લિબરલ્સ માટે જો ટ્રમ્પ કોઈ બાબતનો વિરોધ કરે, તો તેઓ તરત જ તેનો બચાવ કરવા લાગી જાય છે.

પરંતુ ન્યાયનો અર્થ એ છે કે સાચી વાતને સાચી કહેવી ભલે તે કોઈપણ પક્ષ તરફથી આવે. આ મામલે H-1B સુધારાઓ અંગે ટ્રમ્પ પ્રશાસનની કેટલીક માંગણીઓ યોગ્ય છે.

ઘણા ડેમોક્રેટ્સ અને ઉદારવાદી મીડિયા સંસ્થાઓને અમેરિકન કર્મચારીઓના મુદ્દે શરમ અનુભવવી જોઈએ. પ્રગતિશીલતાના નામે તેમણે મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓનો સાથ આપ્યો છે.

હું MAGA સમર્થકો દ્વારા ભારતીય વિઝા ધારકો સામે કરવામાં આવતા જાતિવાદની સ્પષ્ટ નિંદા કરું છું. મારો હેતુ કોઈ રાજકીય પક્ષને સમર્થન આપવાનો નહોતો, પરંતુ H-1B કાર્યક્રમની જટિલ હકીકતોને સામે લાવવાનો હતો.

મારી પુસ્તક આધુનિક અમેરિકાની એક એવી છબી પણ રજૂ કરે છે. જ્યાં દેશ હવે રાષ્ટ્ર કરતાં વધુ એક વિશાળ કોર્પોરેશન બની ગયો છે અને શોષણકારી ટેક સેક્ટર સૌથી ઉપર બેસીને બાકીના બધાની કિંમત પર પોતે વધુ ધનિક બની રહ્યો છે.

પ્રશ્ન: શું તમને લાગે છે કે તમારી પુસ્તક ભારતીય ટેક કર્મચારીઓ માટેના "અમેરિકન ડ્રીમ"ની છબીને નુકસાન પહોંચાડશે?

તનુલ ઠાકુર: મેં મારા વિચારો ખુલ્લેઆમ રજૂ કર્યા છે અને વાચકોની અસહમતિનું પણ સ્વાગત કરું છું.

હું ભારતીય ટેક કર્મચારીઓની સિદ્ધિઓને સંપૂર્ણ સ્વીકારું છું. ઘણા લોકો અત્યંત પ્રતિભાશાળી છે અને તેમણે અમેરિકા તથા ભારત બંનેની અર્થવ્યવસ્થામાં મોટું યોગદાન આપ્યું છે. ઘણા મામલામાં H-1B એક ઉપયોગી કાર્યક્રમ પણ છે.

મારો હેતુ ભારતીય ડાયસ્પોરાની સફળતાને ઓછું બતાવવાનો નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરવાનો છે.

અત્યાર સુધી લોકો માત્ર ચમકદાર પાસું જ જોઈ રહ્યા હતા કારણ કે મીડિયાની કહાની એકતરફી રહી છે. પરંતુ એક અવગણાયેલું પાસું પણ છે. સિસ્ટમની ખામીઓને છુપાવવા માટે કેટલાક લોકોની બેઈમાની, તેમજ અમેરિકન થિંક ટેન્ક્સ, શૈક્ષણિક જગત અને નેતાઓની ભૂમિકા.

મારી પુસ્તકના સબટાઇટલ મુજબ, આ પ્રયાસ સિસ્ટમના દુરુપયોગને બહાર લાવવા અને દબાવી દેવામાં આવેલા લોકોના અવાજને જગત સુધી પહોંચાડવાનો છે.

અંતે મારો હેતુ બંને પક્ષના પીડિતો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ઉભી કરવાનો છે.

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"