રવિવાર, 6 જુલાઈ, 2025 ના રોજ બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં 17મા બ્રિક્સ સમિટ પહેલા ગ્રુપ ફોટા માટે ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી રશિયાના વિદેશ પ્રધાન સેર્ગેઈ લવરોવ, અબુ ધાબીના ક્રાઉન પ્રિન્સ શેખ ખાલેદ બિન મોહમ્મદ બિન ઝાયેદ અલ નાહ્યાન, ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્ટો, દક્ષિણ આફ્રિકાના રાષ્ટ્રપતિ સિરિલ રામાફોસા, બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ લુઇઝ ઇનાસિયો લુલા દા સિલ્વા, ચીનના વડા પ્રધાન લી કિયાંગ, ઇથોપિયન વડા પ્રધાન અબી અહેમદ, ઇજિપ્તના વડા પ્રધાન મુસ્તફા માદબૌલી અને ઈરાની વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અર / IANS/PMO

તાજેતરમાં, ફ્રાન્સના યુરોપ અને વિદેશ મંત્રી જીયાં-નોએલ બેરોતે ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકર સાથે મુલાકાત દરમિયાન એક મહત્વની ટિપ્પણી કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ફ્રાન્સ G7ની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે, જેમાં ભારત એક દાયકાથી વધુ સમયથી સ્થાયી અતિથિ તરીકે હાજર છે, જ્યારે ભારત ૨૦૨૬માં BRICSની અધ્યક્ષતા કરશે. વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે બંને દેશો બહુપક્ષીયતાને મજબૂત કરવા માટે વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવામાં સહકારની મજબૂત સંભાવનાઓ જુએ છે.

રાષ્ટ્રપતિ ઇમાન્યુઅલ મેક્રોને આ ભાવનાને મજબૂત કરતાં કહ્યું કે, “ભારત BRICSના અધ્યક્ષ બનવાનું છે. હું ભારત સાથે મળીને પુલ બનાવવા માંગું છું. BRICS દેશોએ G7 વિરોધી ન બનવું જોઈએ અને G7એ BRICS વિરોધી ન બનવું જોઈએ.” આ ટિપ્પણી BRICSની વધતી તાકાત, ઉભરતા બહુધ્રુવીય વિશ્વની વાસ્તવિકતા અને સંઘર્ષને બદલે સહયોગની જરૂરિયાતની માન્યતા દર્શાવે છે.

આદર્શ પરિસ્થિતિમાં સંયોજનની સંભાવના છે. G7 વૈશ્વિક નાણાં, ટેક્નોલોજી અને ઉચ્ચ મૂલ્યવર્ધિત સેવાઓમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે અને મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ તેમજ કરન્સી પર નિયંત્રણ રાખે છે. તેની વિરુદ્ધમાં BRICS વૈશ્વિક વૃદ્ધિનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે, જે કોમોડિટીઝ, ઉત્પાદન, વપરાશ, માનવબળ અને વિશાળ બજારો પર આધારિત છે, જે વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં અભિન્ન ભાગ છે. ભારત-યુરોપિયન યુનિયન વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વેપાર કરારના હસ્તાક્ષર અને ૨૦૨૬માં ભારતના ગણતંત્ર દિવસ પર EUના નેતૃત્વની મુખ્ય અતિથિ તરીકે મુલાકાત સાથે વધુ ગાઢ બનશે, જે વિશેષ સંબંધને દર્શાવે છે.

આ દૃષ્ટિકોણ આ સમયે ખાસ મહત્વનો છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં એકપક્ષીયતા પ્રબળ બની રહી છે. તાજેતરના ઉદાહરણોમાં વેનેઝુએલામાં શાસન પરિવર્તન અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ૬૬ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો કે સંગઠનોમાંથી ઉપાડ લેવાનો સમાવેશ થાય છે. ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ગઠબંધન પણ અભૂતપૂર્વ તણાવ હેઠળ છે. આ સંદર્ભમાં મિની અને પ્લુરિલેટરલ જૂથો વચ્ચે ક્રોસ-પ્રાદેશિક જોડાણો બનાવવાની ઇચ્છા આશ્ચર્યજનક નથી.

ભારત BRICS અને QUAD બંનેનો સ્થાપક સભ્ય છે – જેને ઘણીવાર વિરોધી ભૂ-રાજકીય ધ્રુવો તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે – તેમ છતાં સતત જણાવે છે કે BRICS પશ્ચિમ વિરોધી નથી. તે ગ્લોબલ સાઉથના મુખ્ય અર્થતંત્રોની ક્રોસ-મહાદ્વીપીય આકાંક્ષાઓને વ્યક્ત કરતું બિન-પશ્ચિમી વિકલ્પ છે, જેમાં ચીન અને રશિયા UN સુરક્ષા પરિષદના સ્થાયી સભ્યો છે. વસુધૈવ કુટુંબકમ – વિશ્વ એક પરિવાર છે – પર આધારિત સર્વસમાવેશક દૃષ્ટિકોણ સાથે ભારત પૂર્વ-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-દક્ષિણ વિભાજનો વચ્ચે વિશ્વસનીય પુલ બનાવનાર તરીકે અનોખી સ્થિતિમાં છે.

અમેરિકન રોકાણ બેન્કર જિમ ઓ'નીલે પ્રથમ વખત BRIC શબ્દ બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન માટે રચ્યો ત્યારથી આ જૂથ વિસ્તરીને દસ સભ્યો સુધી પહોંચ્યું છે, જેમાં સાઉથ આફ્રિકા, ઇથોપિયા, ઇજિપ્ત, ઇરાન, ઇન્ડોનેશિયા અને UAEનો સમાવેશ થાય છે. સાઉદી અરેબિયા હજુ પણ સક્રિય છે અને મીટિંગ્સમાં ભાગ લે છે, જ્યારે આર્જેન્ટિનાએ નવા પ્રો-યુએસ રાજકીય વ્યવસ્થા હેઠળ બહાર નીકળવાનું પસંદ કર્યું. કઝાન સમિટમાં પાર્ટનર-દેશ સ્થિતિ રજૂ કરવાનો નિર્ણય બે ડઝનથી વધુ દેશોની BRICS સાથે જોડાવાની તીવ્ર રુચિને દર્શાવે છે, જે વિક્ષેપિત વિશ્વ વ્યવસ્થામાં તેની વધેલી પ્રસ્તુતિને રેખાંકિત કરે છે.

આજે BRICS વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તી અને વૈશ્વિક GDPના આશરે ૪૦ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે G7ની સમકક્ષ છે. વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તીવાળો દેશ ભારત અસાધારણ માનવ મૂડી લાવે છે અને હાલમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થા છે, જેણે તાજેતરમાં જાપાનને પાછળ છોડીને વૈશ્વિક ચોથા સ્થાને પહોંચી ગયું છે. BRICS દેશો સામૂહિક રીતે ઊર્જા ઉત્પાદન અને વપરાશ, મહત્વના ખનિજો અને ઉભરતી ટેક્નોલોજીમાં વિશાળ તાકાત ધરાવે છે. વિવિધ રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થાઓ હોવા છતાં, આ જૂથ તેના પાયા અને રાષ્ટ્રીય હિતો પ્રત્યે પરસ્પર આદરને કારણે નોંધપાત્ર રાજનૈતિક વજન ધરાવે છે.

૨૦૨૬માં અધ્યક્ષ તરીકે ભારત BRICS સમિટ અને વેપાર, કનેક્ટિવિટી, કરન્સી, આતંકવાદ વિરોધ, સંસ્કૃતિ, ટેક્નોલોજી અને ફિનટેક, શિક્ષણ, R&D, પરંપરાગત દવા, યુવા અને રમતગમત વિનિમય સહિત વિવિધ ક્ષેત્રીય મીટિંગ્સનું આયોજન કરશે. BRICS અને ભારત બંને માટે મુખ્ય પ્રાથમિકતા વૈશ્વિક સંસ્થાઓના સુધારાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે, ખાસ કરીને UN અને UN સુરક્ષા પરિષદના, જે P5ની વીટો પાવરથી પ્રભાવિત બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના મનોભાવમાં ફસાઈ રહે તો અપ્રસ્તુત બની જશે.

રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ હેઠળ, મજબૂત MAGA આધાર સાથે, નાણાકીય સાધનોનું હથિયારીકરણ લાલ રેખા બની ગયું છે, અને ડી-ડોલરાઇઝેશનને અસ્વીકાર્ય માનવામાં આવે છે. મૂળ BRICS સભ્યો – રશિયા, ચીન, ભારત, બ્રાઝિલ અને સાઉથ આફ્રિકા – વોશિંગ્ટનના નિશાના પર છે, જેમને ઊંચા અને અયોગ્ય ટેરિફનો સામનો કરવો પડે છે. આએ BRICSને વર્ચસ્વ અને આદેશથી મુક્ત વિકલ્પોની શોધને વેગ આપ્યો છે, ખાસ કરીને દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગના સંદર્ભમાં.

આંતરિક વિવિધતા એકીકરણને ધીમું કરી શકે છે અને સર્વસંમતિને જટિલ બનાવી શકે છે, પરંતુ તે બહુધ્રુવીયતાને મજબૂત કરે છે કારણ કે તે વિકલ્પો વધારે છે. ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બેંક જેવી પહેલો હાલની નાણાકીય વ્યવસ્થાઓ માટે વિકલ્પો પૂરા પાડે છે. BRICS કરન્સીની ચર્ચાઓ ચાલુ છે, જોકે ભારત જેવા દેશો સાવધાન રહે છે. તેમ છતાં, એકપક્ષીય પ્રતિબંધો અને નાણાકીય દબાણે ઘણા દેશોને વેપારમાં રાષ્ટ્રીય કરન્સીના વધુ ઉપયોગ તરફ ધકેલ્યા છે, જે આગામી વર્ષોમાં બહુધ્રુવીયતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરી શકે છે.

બહુધ્રુવીયતા વિકેન્દ્રિત સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓનો પણ અર્થ ધરાવે છે. BRICSમાં રશિયા યુરેશિયન સુરક્ષા ગતિશીલતા નિર્ધારિત કરે છે, ચીન પૂર્વ એશિયન ગણતરીઓ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, ભારત દક્ષિણ એશિયા, હિંદ મહાસાગર અને ગ્લોબલ સાઉથમાં પ્રભાવ ધરાવે છે, જ્યારે બ્રાઝિલ અને સાઉથ આફ્રિકા પ્રાદેશિક સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે. આ વૈશ્વિક એકરૂપતા ઘટાડે છે, પરંતુ તે પ્રાદેશિક સ્પર્ધા વધારે છે, જે ક્યારેક સ્થાનિક અસ્થિરતા વધારે છે.

બીજી જટિલતા ઉમેરતાં, ભારત ૨૦૨૬માં US, જાપાન અને ઑસ્ટ્રેલિયા સાથે QUAD સમિટનું આયોજન કરશે. આ ભ્રમણાઓને દૂર કરવા, વિરોધી શિબિરો વચ્ચે અંતર ભરવા અને શૂન્ય-સમ ચિંતનને પાર કરવાની અનોખી તક છે. વૈશ્વિક પડકારો વૈશ્વિક એકતાની માંગ કરે છે.

BRICS હાલની વિશ્વ વ્યવસ્થાને બદલવાનું નથી ઇચ્છતું પરંતુ તેને વધુ સહયોગી, બહુધ્રુવીય મેટ્રિક્સમાં ફરીથી આકાર આપવા માંગે છે. આ પ્રક્રિયા પહેલેથી જ ચાલી રહી છે અને તે ચાલુ રહેશે જ્યાં સુધી શક્તિશાળી દેશો તેમણે એક વખત બનાવેલી સંસ્થાઓને એકપક્ષીય અભિગમથી નબળી પાડતા રહેશે. ભારત સંવાદ, રાજનીતિ અને સુધારાનો અવાજ રહ્યો છે, વૈશ્વિક સંસ્થાઓના સંપૂર્ણ બદલાવને બદલે સુધારાની હિમાયત કરે છે.

ભારતની ૨૦૨૬ BRICS અધ્યક્ષતા આ અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરશે, જે બહુધ્રુવીયતા અને બહુપક્ષીયતાને મજબૂત કરશે જ્યારે બંનેને ગંભીર જોખમોનો સામનો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ BRICSને Building Resilience and Innovation for Cooperation and Sustainability તરીકે ફરી વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે, અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આતંકવાદની નિંદા સિદ્ધાંત હોવી જોઈએ, સુવિધા મુજબ નહીં.

(એમ્બેસેડર અનિલ ત્રિગુણાયત જોર્ડન, લિબિયા અને માલ્ટાના પૂર્વ ભારતીય રાજદૂત છે અને હાલ વિવેકાનંદ આંતરરાષ્ટ્રીય પાયા અને યુનાઇટેડ સર્વિસીસ ઇન્સ્ટિટ્યુશન ઑફ ઇન્ડિયા સાથે વિશિષ્ટ ફેલો છે.)

(આ લેખમાં વ્યક્ત થયેલા મંતવ્યો અને અભિપ્રાયો લેખકના છે અને તે જરૂરી નથી કે તે ન્યૂ ઇન્ડિયા અબ્રોડની અધિકૃત નીતિ કે સ્થિતિને પ્રતિબિંબિત કરે.)